Hoş Geldiniz
Hızlı ve güvenli alışverişe giriş yapın!
Henüz Üye Değil Misiniz?
Kolayca üye olabilirsiniz!

Bağımsız Öğrenen Çocuklar

16-11-2026 16:41
Bağımsız Öğrenen Çocuklar

“Kendim Öğrenirim!”: Bağımsız Öğrenen Çocuklar Üzerine

Bir anaokulu sınıfında öğretmen bir soru sorar ve beş yaşında bir çocuk parmak kaldırmayı beklemeden cevabı bağırır. Aynı çocuk biraz sonra arkadaşının elindeki oyuncağı çekip alır. Bu çocuğa çoğu zaman "yaramaz" denir, en iyi ihtimalle "biraz hareketli" diye geçiştirilir. Bağımsız Öğrenen Çocuklar, aynı sahneye başka bir yerden bakmayı öneriyor: Bu çocuk kural tanımadığı için değil, aklına gelen ilk şeyi yapmadan önce durabilmesini sağlayan beceri henüz gelişmekte olduğu için böyle davranıyor. Üstelik bu beceri öğretilebilir.

"En iyi öğretmen, kendisine olan ihtiyacı en aza indiren öğretmendir."

Türkiye'de okul öncesi eğitim çoğunlukla bir hazırlık evresi olarak düşünülür; renkler, sayılar, harflere aşinalık. Yazarlar, asıl hazırlığın başka bir yerde yapıldığını savunuyor. Çocuğun ileride ne öğreneceği belli değil. 2021'de anaokuluna giden bir çocuk iş hayatına 2040'larda atılacak ve o yıllarda hangi mesleklerin var olacağını bugünden kimse bilmiyor. Bu belirsizlik karşısında çocuğa verilebilecek en sağlam şey, kime bağımlı olmadan neyi öğrenmesi gerektiğini fark eden, kendi hedefini koyan ve ilerleyişini kendisi izleyen bir öğrenen olmasını sağlayacak beceriler.

Görünmeyen beceriler

Bağımsız öğrenmenin altında yatan kavram öz düzenleme. Kişinin amacına ulaşmak için düşüncesini, duygusunu ve davranışını yönetebilmesi anlamına geliyor. Sınavına çalışan bir öğrencinin sıkıldığında sınıftan koşarak çıkmaması, arkadaşına kızan birinin kavga etmek yerine konuşmayı seçmesi, önündeki araba yeşil ışıkta hemen hareket etmediğinde kornaya basmadan beklemek. Bunların hepsi aynı becerinin farklı yüzleri. Yazarların aktardığı uzun soluklu bir araştırmaya göre yaşamın ilk on yılında bu becerileri gelişmiş çocuklar, yetişkinlikte daha az suça karışıyor, daha yüksek gelir elde ediyor ve ruh sağlığı sorunlarıyla daha az karşılaşıyor.

Öz düzenlemenin bir ayağını yürütücü işlevler oluşturuyor. Harvard Üniversitesi'nin bilinen benzetmesiyle bu işlevler, yoğun bir havalimanında onlarca uçağın iniş kalkışını yöneten trafik kontrol sistemi gibi çalışıyor. Çalışma belleği bilgiyi kısa süreliğine akılda tutup kullanabilmek demek. "Ahmet'in 3 kalemi var, birini Ayşe'ye verdi, kaç kalemi kaldı?" sorusunda zorlanan bir çocuğun sorunu çoğu zaman çıkarma işlemi değil, iki bilgiyi aynı anda akılda tutamaması. Bilişsel esneklik, yağmur yağdığı için bahçe planı iptal edildiğinde sakin kalıp sınıftaki etkinliğe geçebilmek. Engelleyici kontrol ise o parmak kaldırmadan bağırılan cevabın tam karşılığı. Bu becerilerin en hızlı geliştiği dönemin 3-5 yaş arası olması, okul öncesi öğretmenlerinin elindeki fırsatın büyüklüğünü de gösteriyor.

Öbür ayak üst biliş, yani kişinin kendi zihninin nasıl çalıştığını bilmesi. Beğenilen bir cümleyi unutacağını bildiği için not alıp buzdolabına asan bir yetişkin bunu yapıyor. Çocuklarda da örnekleri az değil. Öğretmeni bahçeden üç arkadaşını çağırmasını istediğinde yol boyunca onların adlarını tekrarlayan ya da yapboza köşelerden başlayan bir çocuk, farkında olmadan bir strateji kullanıyor. Son otuz yılın araştırmaları, üst bilişsel becerilerin akademik başarıyı geleneksel zekâ kavramından daha güçlü biçimde öngördüğünü gösteriyor. Okul öncesini yalnızca bir hazırlık evresi olarak görenler için bu, üzerinde durulması gereken bir bulgu.

Duygu düzenleme ise bu becerilerin en erken gelişmeye başlayanı. Altı aylık bir bebeğin stres anında bakışını kaçırması bile bunun ilk işareti. Ancak hiçbir çocuk bu becerileri kendi kendine geliştirmiyor. Güvenli bağlanma kurabilmiş bir çocuk, bakım veren yetişkini zor anlarda sığınacağı bir liman olarak kullanıyor. Sınırları net koyan, bu sınırlarda ısrarcı olan ama baskıya kaçmayan ebeveyn tutumu, yani "pozitif kontrol", öz düzenlemeyi en çok destekleyen yaklaşım olarak öne çıkıyor. Dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu olan çocuklarda tablo daha zor; Russell Barkley bu bozukluğun aslında bir öz düzenleme bozukluğu olarak adlandırılması gerektiğini savunuyor. Toksik stres konusunda ise yazarlar Shonkoff'un ayrımına başvuruyor: Doktora gitmek ya da okula başlamak gibi olumlu stres çocuğu güçlendirirken, şiddet ve ihmal gibi uzun süren ve yanında destekleyici bir yetişkin bulunmayan stres, beynin öz düzenlemeden sorumlu bölgesini kalıcı olarak etkileyebiliyor. Belirleyici olan, stresin kendisinden çok, çocuğun yanında onu güvende hissettiren birinin olup olmaması.

Öğretmen sınıftan çıktığında

Kitabın en dikkat çekici bulgularından biri, yetişkinin varlığının çocuğu her zaman desteklemediği. Çocukların kendi seçtikleri bir etkinliğe bir yetişkin dahil olduğunda "yapamıyorum" demeye daha yatkın hale geldikleri gözlemleniyor. Yetişkin geri çekildiğinde ise birbirlerini taklit ederek kendi becerilerine güvenmeye başlıyorlar. Öğretmenin yönettiği kalabalık grup etkinlikleri öz düzenleme için sınırlı fırsat sunarken, çocukların ikişer üçer çalıştığı küçük gruplar çok daha verimli oluyor.

Oyun da bu açıdan sanıldığından daha ciddi bir iş. Anne rolüne giren bir çocuk, canı nasıl isterse öyle değil, bir anne gibi konuşmak ve davranmak zorunda. Oyunun sürmesi için kendi dürtüsünü bastırıp role ve kurallara uyması gerekiyor. Vygotsky'nin sosyodramatik oyun tanımına dayanan bu bakış, okul öncesi sınıflarda serbest oyuna ayrılan zamanın neden kısılmaması gerektiğine dair güçlü bir gerekçe sunuyor.

Küçük alışkanlıklar da büyük fark yaratabiliyor. Dönem sonunda hazırlanan etkinlik dosyalarına konacak çalışmaları çocuğun kendisinin seçmesi ve ona "Bu çalışmayı neden seçtin?", "Nasıl yapmıştın?" diye sorulması, beş yaşında bir çocuk için gerçek bir öz değerlendirme anına dönüşüyor. Bilinçli farkındalık ve yoga çalışmaları konusunda ise gerçekçi bir uyarı var: Etkinin görülebilmesi için bu uygulamaların en az altı hafta düzenli sürdürülmesi gerekiyor. Birkaç denemeden sonuç beklemek boşuna.

 

Rakun Rakrak, origami tilki ve bir avuç misket

Kitabı benzerlerinden ayıran, bu fikirlerin her birinin ertesi sabah uygulanabilecek bir etkinliğe dönüşmüş olması. Origami tilki çalışması bunun iyi bir örneği. Çocuklar aynı tilkiyi bir gün görselleri takip ederek, ertesi gün öğretmenlerini izleyerek yapıyor. Ardından hangi yolla daha rahat öğrendikleri soruluyor. Beş yaşındaki bir çocuğun resimlere bakınca daha iyi anladığını fark edip söyleyebilmesi, üst bilişin sınıftaki en somut hali. Çalışma evde de sürüyor; çocuk bu kez tilkiyi anne babasına kendisi öğretiyor.

Duygu düzenleme için Kibar Orman'da yaşayan, iyi kalpli ama çabuk sinirlenen rakun Rakrak'ın hikâyesi var. Bilge kaplumbağa Kapkap ona öfkelendiğinde gözlerini kapatmasını, derin nefes almasını ve ağaç dallarına saklanmış on rakunu yavaş yavaş saymasını öğütlüyor. Aynı fikir sınıfa "Sakin Köşe" olarak taşınıyor. Duvara birden ona kadar rakamlar ve öfkeliden sakine doğru sıralanan yüz ifadeleri asılıyor. Öfkelenen çocuk önce öğretmeniyle, zamanla tek başına bu köşeye gidiyor. İthaf cümlesindeki öğretmen tam da bu anda ortaya çıkıyor.

Yürütücü işlevler için önerilen oyunların bir kısmı tanıdık oyunların akıllıca değiştirilmiş halleri. "Eller yukarıda, eller aşağıda" oyununda bir süre sonra çocuklardan söylenenin tersini yapmaları isteniyor ve bu tek kural değişikliği çalışma belleğini, esnekliği ve dürtü kontrolünü aynı anda zorluyor. "Misket Kanalı" ise malzeme seçimiyle akılda kalıyor. İkişerli gruplar, nalburdan alınabilecek plastik kablo kanallarının içindeki misketi düşürmeden bitiş çizgisine taşımaya çalışıyor. Ucuz ve kolay bulunan bir malzemeyle hem iş birliği hem sabır çalışılmış oluyor. Pek çok etkinliğe ailelere gönderilecek mektuplar da eklenmiş. "Hızlı Hızlı Yavaş Yavaş" oyununun evde nasıl oynanacağı anlatılırken, apartmanda ayakları yere vurmanın gürültü yapabileceği bile hesaba katılmış. Öz düzenleme bütün gün işleyen bir beceri ve yalnızca okulda desteklenmesi yetmiyor; ev ile okul arasında kurulan bu bağ bunun farkında olunduğunu gösteriyor.

Sabırsızlık bir kusur değilse

Bağımsız Öğrenen Çocuklar öncelikle okul öncesi öğretmenleri ve bu alanda okuyan öğrenciler için yazılmış. Yine de çocuğunun neden sırasını beklemekte, dikkatini toplamakta ya da öfkesini yatıştırmakta zorlandığını anlamak isteyen ebeveynler de ondan çok şey öğrenebilir. Kitabın asıl başarısı, gündelik dilde "uslu durmak" ya da "söz dinlemek" diye geçiştirilen davranışların arkasındaki gelişimsel becerileri görünür kılması. Sabırsızlık bir kusur olarak değil, henüz olgunlaşmakta olan bir beceri olarak okunduğunda çocuğa bakış da değişiyor.

David Whitebread'in sık alıntılanan ölçütü bu bakışın iyi bir özeti: Sınıftan birkaç dakikalığına çıkıp döndüğünüzde çocuklar işlerine devam ediyor ve yokluğunuzu fark etmemişse, doğru yoldasınız demektir. O birkaç dakikanın nasıl kazanılacağını merak eden her öğretmen için bu kitap iyi bir başlangıç.

İncelemek için: https://www.yeniinsanyayinevi.com/urun/bagimsiz-ogrenen-cocuklar

SEO Uyumlu banner altına: Bağımsız Öğrenen Çocuklar, okul öncesinde öz düzenleme ve üst biliş becerilerini destekleyen etkinliklerle çocukların kendi kendine öğrenmesinin yolunu açıyor.

ideasoft e-ticaret paketleri ile hazırlandı.