Hoş Geldiniz
Hızlı ve güvenli alışverişe giriş yapın!
Henüz Üye Değil Misiniz?
Kolayca üye olabilirsiniz!

“Sessizlik, Tartışılmadıkça Duyulmaz!”

16-11-2026 21:05
“Sessizlik, Tartışılmadıkça Duyulmaz!”

Hasat Türk gazetesi olarak, etik alanında yaptığı çalışmalar ile adından yoğun biçimde söz ettiren yazarımız, Ege Üniversitesi Ziraat Fakültesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Burçin Çokuysal ile tarım ve gıda sistemleri, tarım ve gıda etiği, gıda adaleti, gıda egemenliği ve ekolojik krizler gibi konularda bir söyleşi gerçekleştirdik. Söyleşiyi beğenilerinize sunuyoruz.

İyi okumalar…

Tarım ve gıda etiği çalışmalarınızın başlangıcı ve nedenleri hakkında bilgi verebilir misiniz?

Tarımın üretim ortamı olarak kullanılan toprağın, basit bir yetiştirme ortamı değil barındırdığı biyolojik çeşitlilik ile ekosistem ağının bir parçası olduğunu akademideki pratik uygulamalarımdan biliyorum. Toprakta ürettiğimiz gıdaların da bizim doğa ile kurduğumuz bir tür iletişim biçimi olduğunu düşünüyorum.

Sorumluluk hisseden bir akademisyen olarak, aslına bakarsanız tarım ve etik benim için doğrudan bir “seçim” değil, endüstriyel tarımsal üretimin yarattığı ekolojik krizi ve sömürü sistemine ait gerçekliği anlama, anlamlandırma ve topluma aktarma çabamın doğal ve zorunlu bir sonucu aslında.

Yoğun kimyasallarla kirlenmiş bir çevre, tek ürün yetiştiriciliği ile kaybolmuş biyoçeşitlilik, küresel şirketlere bağımlı bırakılmış yerel aile işletmeleri, gıda güvenliği ve güvencesi zedelenmiş kırılgan topluluklar ve tükenmez sanılan doğal kaynakların geri dönüşsüz tükenişi. Bunun sadece basit bir tarımsal üretim meselesi değil, ekosistemle kurduğumuz tahakküm ilişkisinin ifadesi olduğunu savunuyorum. Bu etik sorun alanları üzerinde düşünmek, doğa ile kurduğumuz tahakküm, tarımsal ekosistem ile kurduğumuz sömürü ilişkisi kaçınılmaz olarak beni, “Bu sistem karşısında ben ne yapabilirim?” sorusuna yöneltti. Bu soru aslında kimilerini umutsuzluğa götürüp, pasifize eden bir soru olabiliyorken, benim için güçlü bir motivasyon kaynağı olarak felsefeye yönelmeme sebep oldu. Bilimsel çalışmalar tarım ve gıda sistemlerindeki mevcut problemlerin sonuçlarını düzelmeye çalışırken felsefe, mevcut etik sorun alanlarını yaratan nedenlere odaklanmam için düşünsel araçlar verdi. “Başka ne doğru olabilir?” sorusunu sormaya yönlendirdi.

Her ne kadar tarım ve gıda etiği felsefenin geri planında kalmış görünse de tarım ve gıda etikçilerinin sesleri duymazdan gelinse de bu yolda yalnız olmadığımı da gördüm

Böylelikle ziraat eğitimimin yanında felsefe lisans eğitimi de aldım. Tarım ve gıda etiği bağlamında insan-doğa ilişkisinin yeniden kurgulanması gerektiği üzerine felsefe alanında bir yüksek lisans çalışması da yaptım. Ekolojik krizi, tarım ve gıda sistemlerindeki adaletsizliği topluma aktarmak için daha donanımlı olarak yola çıktım. Her ne kadar tarım ve gıda etiği felsefenin geri planında kalmış görünse de tarım ve gıda etikçilerinin sesleri duymazdan gelinse de bu yolda yalnız olmadığımı da gördüm. Örneğin dünyanın ilk ve halen tek ulusal düzeyde tarım ve gıda etiği derneği olma özelliğini sürdüren, Tarım ve Gıda Etiği Derneği (TARGET) ve değerli üyelerinin kararlılığı, kitaplarımın basıldığı Yeni İnsan Yayınevi’nin konuya duyarlılığı, Avrupa Tarım ve Gıda Etiği Derneğinin (EURSAFE) ilgisi, sesimizi duyuran Hasat Türk gazetesi beni tarım ve gıda etiği alanında daha çok çalışmaya yönlendirdi.

Tarımsal üretim ve gıda sistemlerindeki etik sorun alanları ve ekolojik kriz insan eliyle üretildiyse yine dayanışma, kooperatifleşme, adalet ve ekolojik akılla yani yine insan eliyle çözümlenebileceğine dair umudum nedeniyle benim için tarım ve gıda etiği alanına yönelmek, sorunların sonuçlarını sadece akademide çözmek değil, mevcut sorunların nedenlerini tartışmak için tarım ve gıda etiği alanında çalışmak kaçınılmaz bir mecburiyet oldu.Dünyadaki gelişmelere ve eğilimlere bakıldığında ülkemizin tarım ve gıda sistemindeki etik çalışmalar hakkında değerlendirmeleriniz nelerdir?

Dünyadaki gelişmelere ve küresel eğilimlere bakıldığında, tarım ve gıda etiği artık yalnızca felsefenin bir tartışma alanı olmaktan çıkmış, farklı çalışma disiplinlerinin iş birliği ile çok katmanlı ve çok paydaşlı bir yapıda tartışılır olmuştur. Ekolojik kriz, ekonomik istikrarsızlıklar, gıda güvencesizliği, gıda adaletsizliği, ülkeler arasındaki teknolojik ve bilimsel eşitsizlikler ve jeopolitik çatışmaların odağında yer alarak insan türünün yaşamda kalma meselesine dönüşmüş durumdadır. Endüstriyel tarım ve gıda sistemlerinin küresel devlerine rağmen gıda güvenliği, gıda güvencesi, gıda egemenliği ve bir hak olarak gıda, çevresel sürdürülebilirlik ve tarımsal üretim sistemleri, yapay zekâ-otonom sistemleriyle gelen teknolojik dönüşümün yarattığı eşitsizlik, küresel tarım ve gıda sistemlerindeki sosyal adalet ve değer zinciri etiği, hayvan hakları ve yeni tüketim eğilimleri dünya genelinde çok disiplinli bir yapıyla ve ekosistemlere bütüncül bakış ile yoğun şekilde tartışılmaktadır

Ekolojik kriz, ekonomik istikrarsızlıklar, gıda güvencesizliği, gıda adaletsizliği, ülkeler arasındaki teknolojik ve bilimsel eşitsizlikler ve jeopolitik çatışmaların odağında yer alarak insan türünün yaşamda kalma meselesine dönüşmüş durumdadır

Ülkemizde gerek akademik alanda ve gerekse siyasi alanda tarım ve gıda, genellikle ülke ekonomisinin temeli olarak sadece verim ve ihracat meselesi olarak görülmüştür. Ancak son yıllarda Tarım ve Gıda Etiği Derneğinin (TARGET) çalışmaları, TMMOB Ziraat Mühendisleri Odası, TMMOB Gıda Mühendisleri Odası, farklı gıda toplulukları, yerel üretici kooperatifleri, tarım ve gıda sistemleri üzerine haber yapan Hasat Türk gibi medya gibi oluşumlarının çabaları ve akademi dünyasında artan yayınlarla tarım ve gıda etiği çalışmalarının artmaya başlaması oldukça sevindirici. Gözlemlediğim kadarıyla, ülkemizdeki çalışmalarda eksik olan bilgi değil, farklı disiplinlerde sahip olduğumuz bilgiyi, ortak platformlarda ve etik temelinde tartışabilme zemininin eksik olduğunu düşünüyorum. Beni umutlandıran ve daha çok çalışmaya yönelten şey ise bu zemini oluşturma sorumluluğunu hepimizin daha fazla hissetmesi, çünkü tarım ve gıda hepimizin her gün doğayla ve birbirimizle yeniden ve yeniden kurduğumuz bir ortaklık.Tarım ve gıda sisteminde etik değerlerin gerekliliği, anlamını ve değeri nelerdir?

Öncelikle belirtmem gereken nokta, yapmış olduğumuz tarımsal üretim ve tükettiğimiz gıdalar, sadece bir beslenme meselesi değil, aynı zamanda adalet, özgürlük, adil üretim-paylaşım, ekolojik sorumluluk ve haklar gibi değerleri içeren etik bir meseledir.

Artık çok iyi biliyoruz ki salt olgularla uğraşan bilim, sanayi devrimi ile beraber kendinden ayrıldığı değeri, yeni bir değerler sistemi üzerinden tekrar yardıma çağırıyor. ‘Değer’den ayırılarak sadece ‘olgu’larla yapılan bilim de mevcut sistemin bir parçası ve belli bir sınıfın ürünü olarak görünüyor, bu sınıftan desteklenerek teknoloji üretiyor. Başlangıçta olgu ve değerle beraber çalışan bilim zaman içinde değer alanını terk etmesinin hatasını tarım ve gıda etiği çalışmaları ile telafi etmeye çalışıyor.

Endüstriyel hayvancılık için ormanların yok edilmesi, yoğun kimyasallarla toprakların kirletilmesi, santraller yapmak için temiz su kaynaklarını kullanılması, madencilikle tarım alanlarının yok edilmesi; değeri dışlayan bilim, tarım, teknoloji ve politikaların sonuçları olduğundan ormanı, toprağı, suyu niye korumamız gerektiği yakın zamana kadar hiç sorulmadı. Aslında tarım ve gıda sistemi tam da bu değerler sistemi üzerinde temelleniyor.

Bilimin olgular dünyasında bize sunduğu araçları, insanın ve doğanın onurunu koruyacak değerlere yöneltebilmek yani olgu ile değeri yeniden birleştirerek tüm türler için adil bir dönüşüm iradesi kurmak için tarım ve gıda etiği çalışmaları mutlak gerekli olarak görünmektedir

Kapitalist sistemde endüstriyel tarım ve gıda sistemlerinin küresel aktörleri, bilim ve teknolojiyi arkalarına alarak, verimlilik ve kârlılık göstergelerini olgu düzeyinde ölçerken, toprağın, suyun, küçük üreticilerin, tohumun ve emeğin hangi değerler adına feda edildiğini sormuyor. Etik değerlerin gerekliliği tam da bu noktada ortaya çıkıyor. Bilim, bize, “bu tarladan daha fazla ürün almanın yollarını” gösterirken, etik, “bu yolu kimin pahasına, hangi toprağı ve hangi üreticiyi gözden çıkararak seçtiğimizi” sorguluyor. Gıda sisteminde etik olmadan, olgular dünyası bize yalnızca verimin arttığını söyler; değerler dünyası ise artan verimin kimin açlığını giderdiğini, kimin toprağını tükettiğini ve gelecek nesillere ne bıraktığını sorar. Bilimin olgular dünyasında bize sunduğu araçları, insanın ve doğanın onurunu koruyacak değerlere yöneltebilmek yani olgu ile değeri yeniden birleştirerek tüm türler için adil bir dönüşüm iradesi kurmak için tarım ve gıda etiği çalışmaları mutlak gerekli olarak görünmektedir.Son zamanlarda “Ekolojik Krizin Kökenleri” ve “Gıda Egemenliği ve Adaleti” isimleriyle kitaplar yayınladınız. Bu kitaplar hakkında bilgi verebilir misiniz?

Ekolojik Krizin Kökenleri, 2025 yılında Yeni İnsan Yayınevi tarafından yayınlandı. Bu kitabı yazmamdaki temel amacım, benimle aynı görüşü paylaşmayanlara ekolojik krizin yarattığı etik sorun alanlarını empoze etmek değil, benimle aynı görüşü paylaşan okuyuculara yalnız olmadıklarını hissettirmek, aynı zamanda “yasal olan” ile “adil olan” arasındaki boşluğu doldurmak, kapitalist sistemin körüklediği ekolojik krizde etik boyutu yeniden düşünmeye çağırmaktır. Kitapta, kapitalist sistemi, ataerkil otoriteyi ve insanın doğayla ilişkisini sorgulamayı, mevcut değer sistemini eleştirmeyi ve “başka ne doğru olabilir” sorusunu tartışmayı öneriyorum. Temel sorunumuzun “sistemin bizi neden uyutmaya çalıştığı” değil, “bizim neden uyanmak istemediğimiz” olduğunu vurgulamak istedim.

Temel sorunumuzun “sistemin bizi neden uyutmaya çalıştığı” değil, “bizim neden uyanmak istemediğimiz” olduğunu vurgulamak istedim

Gıda Egemenliği ve Adaleti, 2026 yılında Yeni İnsan Yayınevi tarafından yayınlandı. Bu kitabın okuyucularından esas olarak yedikleri her şeyi yeniden düşünmelerini, değerlendirmelerini ve sorgulamalarını istedim. Kitapta gıda egemenliği ve adaleti konusunda ansiklopedik yüzeysel yanıtlar vermek yerine doğru soruları sormayı teşvik etmeye çalıştım. Gıda egemenliğinin özünün “ne yiyeceğimize bağımsız olarak karar vermek” değil, tohumun nerede ve nasıl üretileceğine kimin karar vereceği ve tohumun taşıdığı kültürel hafızanın korunması olduğunu felsefi olarak sağlam argümanlarla savunmaya çalıştım. Gıda adaletinin ise market raflarındaki sebzelerin ucuzlaması değil, gıda üzerinden kurulan küresel boyunduruk zincirlerinin kırılması olduğunu; ancak bu zincirler kırıldığında hak ve hukuk herkes için adil dağıtılabileceğini ortaya koymaya çalıştım.

Her iki kitabı da daha önce vurguladığım “olgu ve değerin yeniden birleştirilerek yeni bir değerler sisteminin kurgulanması”, “tarım ve gıda sisteminin etik açıdan sorgulanma gerekliliği” ve “insan eliyle üretilen sorunların, tüm varlıkların kendinde değerini kabul ederek yine insan eliyle çözülebileceği” argümanlarıyla temellendirmeye çalıştım.“Ekolojik Krizin Kökenleri” kitabınızda, “ekolojik krizi nasıl durdurabiliriz” sorusunu hem tartışmaya açıyor hem de bu kapsamdaki yanıtlarınızı veriyorsunuz. Ekolojik krizi, nedenleriyle tanımlayıp bunlara karşılık gelen çözüm önerilerinizi paylaşabilir misiniz?

Kitapta temel olarak ekolojik krizi yalnızca bir “çevre sorunu” olarak değil, aynı zamanda bir etik ve politik sorun olarak tanımladım. Krizi, iklim değişikliği, biyoçeşitlilik kaybı, doğal kaynakların kirlenmesi ve geri dönüşsüz şekilde tükenmesini kapsayan çok yönlü bir yapıda ele almaya çalıştım. Kitabın temel savunusu, bu krizin insan türünün kendini doğanın hâkimi ve sahibi gören üstünlük önyargısından, kapitalist sistemin doğayı ve tüm türleri sömürü mantığından ve olgu ile değerin birbirinden koparılmasından kaynaklandığıdır. Bu çerçevede kitapta, insan merkezci (antroposentrik) üstünlük önyargısını, kapitalist sistem ve neoliberal politikaları, endüstriyel tarımsal üretim ve gıda sistemleri, gelecek nesillere ve diğer türlere karşı sorumluluğun görmezden gelinmesi, hayvan haklarının “hayvan refahı” maskesiyle sömürüyü normalleştirmeye araç edildiğini tartıştım. Kitabımda bu etik sorun alanlarına karşılık gelen çözüm önerilerime olgu ve değeri yeniden bir araya getirmek, bilimsel verileri paylaşırken ortak değerler (sorumluluk, adalet, şefkat, eşitlik, özgürlük) üzerinden konuşmak ve “başka ne doğru olabilir?” sorusunu her mecrada sormakla başladım. Bilimsel çalışmaların tek başına yeterli olamayacağını, etik sorgulama ile birlikte olması gerektiğini vurguladım.

Kitabın temel savunusu, bu krizin insan türünün kendini doğanın hâkimi ve sahibi gören üstünlük önyargısından, kapitalist sistemin doğayı ve tüm türleri sömürü mantığından ve olgu ile değerin birbirinden koparılmasından kaynaklandığıdır

İnsan merkezci etikten canlı merkezli ve ekosistem merkezli etik anlayışa geçiş önerdim. Bunun için tarım ve gıda sistemlerinde tüm ekosistemi gözlemleyerek, ekosistemdeki diğer varlıkları da dikkate alarak, bireysel ve toplumsal sorumluluğumuzun bilincine vararak ilgi etiğini önerdim. Ayrıca endüstriyel tarım yerine kısa tedarik zincirine dayanan, düşük girdili, kooperatif veya topluluk destekli agroekolojik üretim modeli önerdim. Yerel tohumların korunması, gıda topluluklarının kurulması, yerel üreticilerin desteklenmesi de bu çerçevede ele almaya çalıştım. Ekolojik krizin nedenlerini sorgulamak için bireysel ve kolektif eylemin gerekliliğini aktardım. Kitabın en güçlü çözüm önerisi, ekolojik krizin sadece bilimsel verilerle çözülemeyeceği; etik bir sorgulama olmadan çözüm önerilerinin değerleri dışlayacağıdır. “Yasal olanla adil olan arasındaki boşluğu görmek” de bu sorgulamanın merkezinde yer almaktadır. Özellikle belirtmek istediğim nokta, ekolojik krizdeki sorunun, “sistemin bizi neden uyutmaya çalıştığı değil, çoğunluğun neden uyanmak istemediğidir” düşüncesinden hareketle, etkili iş birlikleri ve dayanışma ağlarıyla sistemin değiştirilebileceğine dair çok güçlü umudumdur. Çünkü ekosistemde, ekolojik krize rağmen yalnız değiliz.Kapitalist sistemin ekoloji, etik, emek ve ekmek alanlarındaki sorunlu yaklaşımları ve uygulamaları hakkında neler söylenebilir?

Tarım ve Gıda Etiği Derneğinin logosunda da yer alan ve bu kavramları temsil eden 4 küçük “e” simgesi tarımsal üretim ve gıda sistemlerindeki etik sorun alanlarını tek bir çerçeveden görebilmemizi sağlayan, küçük harflerle ifade edilse de aslında anlamı çok büyük bir yaklaşım. Üstelik her birinin kapitalizmin tüm tarım ve gıda sistemini etkileyen sorun alanlarına işaret etmesinin yanında dördünün de birbirinden bağımsız değil, birbiri ile doğrudan bağlantılı ve iç içe geçmiş sorun alanları olduğunu göstermesi bakımından TARGET’in hedeflerini ve çalışmalarını çok iyi sembolize ettiğini düşünüyorum.

Öncelikle bu dört alandaki sorunlu noktalara işaret etmeden önce “esas sorumlu kim?” sorusundaki bizi tuzağa düşüren ve yanıltmaya yönelen kısmı aydınlatmak gerekir. Sorumlu “ekonomik bir yapı mı?” yoksa “bu ekonomik yapıyı gerçekleştiren fail mi?” sorusu felsefi bir açmaza işaret eder. Burada kapitalizm bir “yapı” işlevi görür. Bu yapıyı yeniden üreten, bu yapıyı kullanarak faaliyet gösteren ve bu yapıdan çıkar sağlayan “aktörler” arasında küresel şirketler, otoriter hükümetler, sahte ihtiyaçları gerçek ihtiyaçlardan ayıramayan tüketiciler, finans kuruluşları ve benzer oluşumlar yer almaktadır. Dikkatle incelenirse sorumluluk bu yapıyı kullanan aktörler ile bu aktörleri şekillendiren yapısal koşullar arasında paylaşılır.

Bugün yaşanan ekolojik kriz ve gıda adaletsizliği sürecinde sadece kapitalizmi suçlamak, tarihsel süreci ve bu süreci yaratan insan eylemlerini görmezden gelmektir. Dikkat edilirse kapitalizm, sadece ekonomik bir sistem olarak değil, bir “dünya görüşü”ne dönüşen büyük bir teori olarak karşımızda durmaktadır. Bu nedenle kapitalizmi mutlak kötülük olarak görmek, onun hangi koşullarda ortaya çıktığını, kimlerin hangi ihtiyaçlarına cevap verdiğini ve içinde barındırdığı çelişkileri görmezden gelmemize neden olur. Bu dört önemli alan konusunda kapitalizmin rolünü bir “alet” veya “kullanılan bir mekanizma” olarak düşünmek daha doğru olacaktır.

Ekoloji, emek, etik ve ekmek ancak birlikte savunulduğunda, korunduğunda ve etik değerlerle temellendirildiğinde anlamlıdır; biri dışlandığında diğerleri de savunulamaz hale gelir

Kapitalist sistemi kullanan veya bu sistemden yararlananların, ekolojiye yaklaşımları açısından düşündüğümüzde, tam anlamıyla doğanın metalaştırılması yani doğayı bir sermaye stoku olarak kabul etmesi yanında doğal kaynakların sınırsızcaymış gibi tüketilmesini, üretim alanlarımızın çoraklaşmasını, tatlı su kaynaklarımızın kirlenmesini ve mevcut biyoçeşitliliğimizin her geçen gün azalmasını üretim dışında tutması şeklinde bir üretim sistemini dayattığını görüyoruz. Bu nedenle ekoloji, sadece kâr hesabı ve maksimum verim beklentisi devam ettiği sürece, dışsallaştırılan maliyet olarak kaldığı sürece korunamaz.

Kapitalist sistemi kullanan veya bu sistemden yararlananların, emek yaklaşımları açısından düşündüğümüzde, varlıklarını taşındıkları kamyon kasalarının devrildiği trafik kazalarından öğrendiğimiz mevsimlik tarım işçileri, çadırlarda barınan, çocuk işçiliğinin en yoğun olduğu sektörde çalışan insanlar. Tarlada üretimin neredeyse tamamını gerçekleştiren ama elde edilen gelirden, satma-satın alma, ürün deseni gibi karar alma süreçlerinden ve mülkiyetten dışlanan kadınlar; küçük üreticilerin topraklarını kaybedip kentlerde ucuz işgücüne dönüşmesi sistemdeki emek üzerindeki sorunlu yaklaşımının somut tezahürleridir. Eskiden üreticiler kendi sürdürülebilir sistemleri içerisinde üretimi gerçekleştirirken bugün bu sistem ile tüm girdileri satın alan tüketiciye dönüşmüş durumdadır. Emek, kapitalist sistemde bir “maliyet kalemi” olarak görüldüğü ve insan onuru ise hesap dışında kaldığı sürece korunamaz.

Kapitalist sistemi kullanan veya bu sistemden yararlananların, etik yaklaşımları açısından düşündüğümüzde, sistemin yasal olanla adil olan arasında yarattıkları uçurumu derinleştirdiğine, olanla olması gereken arasında yaratılan boşluk reklamlarla yokmuş gibi gösterildiğine, insan merkezli bakış açısının ekosistem merkezli bakış açısına çevrilmediğine şahit oluyoruz. Bu nedenle mevcut sistemdeki değerler paydaşlar tarafından sorgulanmadığı sürece, etik sadece akademik çalışmaların teorisinde kalacaktır.

Kapitalist sistemi kullanan veya bu sistemden yararlananların, ekmek yani gıdanın kendisine yaklaşımlarını düşündüğümüzde, sistemde bir meta, bir pazarlama ve güçlü bir tahakküm aracına dönüştüğünü görüyoruz. Gıda fiyatları borsalarda manipüle edilebilen, tüketicinin tercihleri göz alıcı reklamlarla yönlendirilen, yerel mutfakların küresel mutfak konseptleri ile standartlaştırılan, patentli tohumlarla üretime mahkûm edilen gıdalar, dünyanın her yerinden taşınarak coğrafyasızlaştırılmış, her mevsim her gıda tüketicilere sunularak zamansızlaştırılmıştır. Bugün maalesef “ekmek” artık komşumuz ihtiyaç duyduğunda paylaşılan bir sosyal dayanışma simgesi değil, farklı çeşitleri üzerinden bir satın alma gücünü gösteren bir simgeye dönüşmüş durumdadır.

Tam da bu neden anlamı çok büyük olan dört küçük “e” asla birbirinden ayrı düşünülmemelidir. Çünkü ekoloji metalaşarak ekosistem bozulduğunda, emek sömürüsü daha çok artar, emek görünmez kılındığında etik sorun alanı derinleşir, etik sistemden dışlandığında ekmek tahakküm aracına dönüşür. Kapitalist sistemi kullanan veya bu sistemden yararlananlar, suçu kapitalist sisteme yükleyerek sorumluluktan kaçarken, ustalıkla bu dört alanı birbirinden ayırıp birbirine karşı olarak konumlarlar. Önce ekonomi, önce istihdam, önce verimlilik, önce insan söylemleriyle bütüncül bir etik sorgulamayı engellenir. Bu nedenle, ekoloji, emek, etik ve ekmek ancak birlikte savunulduğunda, korunduğunda ve etik değerlerle temellendirildiğinde anlamlıdır; biri dışlandığında diğerleri de savunulamaz hale gelir.“Gıda Egemenliği ve Adaleti” kitabınızda, “gıdanın sessiz direnişi” diye tanımladığınız bir yaklaşım var. Aslında büyük gürültülere ve mücadelelere kaynaklık eden gıda (ekmek) için “sessiz direniş” yaklaşımını biraz açabilir misiniz?

Gıda Egemenliği ve Adaleti kitabımda vurguladığım “gıdanın sessiz direnişi” kuşkusuz olarak gıdanın kendisinin değil, ona yüklenen anlamlara ve onun ardındaki gerçekliğe ve sorgulanmayan değerler sistemine karşı koyma ve sistemi sorgulamaya çağrı durumudur.

Kitabımda bu kavram, bizlere yüzyıldır anlatılan verimlilik ve ilerleme masallarının sorgulanması olarak da görülmelidir. Sessiz direniş, bu masalı dinleyerek uyumayı reddetmektir. Sessiz direniş, gelecek nesillere sorumluluğumuzu düşünürken, geçmiş nesillerin bizi hiç düşünmemesinin ifadesidir de aynı zamanda. Geçmiş nesillerin bizi düşünmemesine bakıp bizim de gelecek nesilleri düşünmememiz aslında aynı sessizliği sürdürme anlamında gelmektedir. Gıdanın sessiz direnişi, küresel gıda devlerinin küçük üreticileri yutmasını “doğal” bir zorunluluk olarak sunan sömürü hikâyesini de kabul etmemek, sömürüyü herhangi bir meşrulaştırma aracı olarak görmemektir. Sessiz direniş, bu “doğal zorunluluk” anlatısını reddetmektir. Gıdanın sessiz direnişi, piyasa ritminin, doğanın sınırlarını görmezden gelmesi, doğanın ritminin piyasa ritmine uydurmak için doğanın metalaştırılmasına bir karşı duruştur.

Gıdanın sessiz direnişi, piyasa ritminin, doğanın sınırlarını görmezden gelmesi, doğanın ritminin piyasa ritmine uydurmak için doğanın metalaştırılmasına bir karşı duruştur

Son olarak, gıda egemenliği ve adaleti alanında gözlenen etik sorun alanlarına dair tartıştığımız her probleme çözüm üretemeyebiliriz, ancak bu problemleri tartışmazsak, hiçbir çözüm üretemeyeceğimiz gibi gıdanın sessiz direnişini de duymamız mümkün olmaz. Sorunları görünür kılmak, “başka ne doğru olabilir?” sorusunu sormak. Gıdanın sessiz direnişi, ancak bu tartışma zemininde duyulabilir; çünkü sessizlik, tartışılmadıkça duyulmaz.Gıda egemenliği, gıda adaleti ve gıda hakkı kavramlarının etik değerlerle ilişkileri nelerdir? İnsanlığın “güncel” ve “yaygın” egemenlik ve adalet anlayışındaki yorum farkları/baskın eğilimleri neleri gün yüzüne çıkarmaktadır?

Kitapta bu üç kavramı, popüler söylemde sıklıkla tekrarlanan, biçimde ya da sadece sözlüklerde yer alan hali ile birbirinden bağımsız teknik terimler olarak değil, etik değerler üzerinden temellenen ve felsefi argümanlarla birbirini tamamlayan bir bütün olarak ele alıyorum. Gıda egemenliği kavramını, hak temelli etik teorileri zemin üzerinden değerlendiriyorum. Gıdayı, borsalarda işlem gören piyasa malı olmaktan çıkarıp, temel bir insan hakkı ve müşterek değer konumuna yerleştiriyorum. Foucaultçu iktidar analiziyle biyoiktidara karşı bir direniş pratiği olarak konumlandırıp, Rawls’un “fark ilkesi”yle adalet etiğine, Arendtçi “eylem” kavramıyla politik özgürlük etiğine bağlıyorum.

     

Gıda egemenliği olmadan sağlanan gıda adaletinin eksik ve kırılgan, gıda adaleti olmadan sağlanan gıda egemenliğinin ise boş bir hayal olduğunu söylüyorum

Gıda adaleti kavramıyla, gıda sisteminin eşitsizliklerine odaklanıyorum. Temel yaşam hakkı, hakkaniyet, tanınma, katılım, kültürel özerklik ve ekolojik adalet değerleriyle ilişkilendirip; ayrıca ilgi etiğiyle kırılgan toplulukların korunması argümanı ile destekleyerek temellendiriyorum. Gıda hakkını ise egemenlik ve adaletin kesişiminde konumlandırıp; insan onuru, özgürlük, nesiller arası adalet ve türler arası adalet değerleriyle bağlantılandırılıyorum. Gıda egemenliği olmadan sağlanan gıda adaletinin eksik ve kırılgan, gıda adaleti olmadan sağlanan gıda egemenliğinin ise boş bir hayal olduğunu söylüyorum.

Güncel ve yaygın egemenlik/adalet anlayışındaki yorum farkları ve baskın eğilimlerin gün yüzüne çıkardıkları açısından değerlendirdiğimde ise farklı aktörlerin aynı kavramlara farklı anlamlar yüklemesinin etik bir çatışma yarattığını örneklerle ortaya koymaya çalıştım. Resmi olarak yapılan kimi uygulamaların, küçük üreticilerin zararına merkezi kararlara yol açabileceğini düşünüyorum. Küresel gıda zinciri şirketleri, adaleti “en ucuz gıdanın en geniş kesime ulaşması” olarak tanımlayarak sömürüyü ve ekolojik tahribatı gizlediğini; verimlilik ve piyasa mekanizmaları üzerinden monokültür endüstriyel tarımı, patentli tohumları ve yoğun kimyasalları meşrulaştırdığını ifade ediyorum. Agroekolojik üretimi, yerel üreticiler korunması ve sivil toplum kuruluşlarının işlevlerini artması, ekolojik sürdürülebilirlik, biyoçeşitlilik, kültürel özerklik ve gelecek nesillere sorumluluk değerlerine dayandırıyorum. Yerel ve küçük üreticilerin ise karar verme yetkisinin merkezi yönetimlerden ziyade yerel üreticilere ait olması gerektiğini vurguluyorum.

Baskın eğilimlerin, gıda egemenliğinin önemini, tarım ve gıda sisteminde ekolojik yıkımı ve kültürel tek tipleştirmenin boyutlarını bilmemizi, verimlilik masalları ile uyutulduğumuzu toplumdan gizlediğini söyleyebilirim. Adaletin “ucuz gıda bolluğu”na indirgenmesi ile sömürüyü ve ekolojik tahribatı gizleyerek küçük üreticilerin yok olmasını meşrulaştırdığını böylelikle biyoiktidarlarını da gizlediklerini söyleyebilirim.

Tüm okuyuculara, daha adil ve eşitlikçi tarım ve gıda sisteminin mümkün olduğunu, hiç birimizin umudumuzu kaybederek etik sorun alanlarını tartışmayı bırakmamasını hatırlatarak dostça sevgilerimi yolluyorum.

Kaynak: https://hasatturk.com.tr/2026/11/sessizlik-tartisilmadikca-duyulmaz/

ideasoft e-ticaret paketleri ile hazırlandı.